Sáo trúc (tiêu và sáo) – nhạc cụ dân tộc

Về sáo trúc

Sáo trúc là một loại nhạc cụ truyền thống, nhạc cụ dân tộc từ lâu đã đi vào đời sống của chúng ta. Đó là tiếng sáo chăn trâu, tiếng sáo trên nương, tiếng sáo bên suối, tiếng sáo diều vi vu, hay tiếng sáo chăn cừu, tiếng sáo trong rừng, … Đối với những người nghệ sĩ khi đứng trong dàn nhạc, sáo là một loại nhạc cụ, nhưng đối với họ mỗi ngày, hay đối với những cậu bé chăn trâu, chăn cừu, … đối với những người nông dân thì cây sáo như một người bạn để tâm tình, một người bạn giúp họ giải trí, thư giản sau một ngày làm việc căng thẳng, tiếng sáo như nỗi lòng của họ và người thổi sáo như thả hồn vào tiếng sáo vậy. Vì vậy mà tiếng sáo, đặc biệt là những nhạc phẩm sáo thường mang âm hưởng của đồng quê, của rừng núi, …Đó là sự mênh mông mà yên ả, sự mơn man mà da diết. Ở Trung Quốc thì cây sáo thường gắn với thảo nguyên mênh mông với những đàn cừu, hay những ngọn đồi hoang vu của những ẩn sĩ, tiếng sáo thường cất lên sau sự chia ly, ly tán, hận thù, chiến tranh nên nó thường bi thảm và não lòng hơn.

Khái niệm về sáo trúc, tại sao lại gọi là “sáo trúc”

Sáo trúc, tên quốc tế “bamboo flute” tên gọi nôm na từ dân gian, lâu đời nay cho cây sáo được làm từ nguyên liệu thuộc họ tre, trúc. Hiện nay sáo thường làm bằng trúc, nứa, gỗ, nhựa hay kim loại, … nhưng sáo nứa có nhiều ưu điểm nên được sử dụng nhiều hơn. Và chúng ta gọi đó là sáo nứa, sáo gỗ, sáo nhựa, … nhưng nôm na vẫn là vẫn gọi là sáo trúc. Trên các video ở youtube cây sáo mà các nghệ sỹ thổi thường được làm bằng nứa, nhưng người ta vẫn để chữ là sáo trúc.

Nguyên tắc phát âm của cây sáo

Khi một luồng gió được thổi cắt qua một ống rỗng nào đó qua một cái lỗ nó sẽ dao động và phát ra âm thanh. Ống sáo sẽ đóng vai trò là hộp cộng hưởng làm cho tiếng sáo to lên và đạt được một cao độ nhất định. Tốc độ và cường độ luồng hơi cũng như kích thước ống sáo sẽ quyết định cao độ và cường độ âm thanh phát ra theo định luật becnulli.

Người ta khoét vào ống sáo các lỗ bấm để bấm mở tạo ra các cao độ khác nhau hình thành nên bản nhạc. Những cao độ đó ngày càng được chuẩn hóa để đưa vào dàn nhạc hòa tấu cùng nhiều nhạc cụ khác với thang âm đạt chuẩn quốc tế như ngày nay

Sáo trúc có ưu điểm gì, tại sao người ta lại thường làm sáo bằng các loại tre trúc.

Trúc là loại cây thuộc họ là tre. Tuy nhiên từ “trúc” trong từ “sáo trúc” có thể hiểu là họ tre trúc, tức là tính cả những cây nứa, cây sậy nữa.

Trúc nứa là loại nguyên liệu dể tìm, đặc biệt là ngày xưa khi mà rừng núi còn nhiều những bụi cây rậm rạp. Ngày nay trúc, nứa ít hơn, nhưng vẫn là nguồn liệu dể tìm và phù hợp để làm sáo, tiêu.

Trúc nứa là loại nguyên liệu phù hợp làm sáo, tiêu: Cây trúc, cây nứa, cây sậy, … là những cây có hình ống trụ rỗng và có đường kính và độ dày có thể chọn lựa để phù hợp làm sáo và tiêu. Cây sáo thường làm từ những ống nhỏ và mỏng hơn, nên người ta thường làm sáo bằng nứa, còn tiêu thì lại thường được làm bằng trúc.

Trúc nứa có các bó các sợi dọc thân, điều này làm tăng sự đàn hồi và phản xạ âm thanh. Các bó sợi trúc nứa với kích thước và độ cứng khác nhau sẽ cho ra các âm sắc khác nhau, làm cho cây sáo, tiêu làm từ trúc nứa sẽ có màu âm rất hay

Các loại sáo và âm sắc từng loại

Dựa theo cách thổi, sáo có thể phân thành 2 loại: sáo ngang hoặc sáo dọc. Mỗi loại đều rất phong phú về thể loại tuỳ theo quốc gia và khu vực. Tuy nhiên, phổ biến và đa dạng hơn vẫn là các loại sáo ngang.

Hiện nay, trên thế giới có một số loại sáo được thổi theo tư thế ngang với tên gọi như sau:

Piccolo: sáo nhỏ, có âm thanh rất cao.
Pipeau: sáo 6 lỗ đơn giản.
Syrinx: còn gọi là Sáo thần Păng (pan flute), hình thức sáo ghép như khèn của Việt Nam.
Double flute: sáo đôi hay còn gọi là sáo kép, thổi hai cái một lúc.
Mirliton: sáo sậy trẻ con, đầu bịt vỏ mỏng của củ hành.
Galoubet: sáo 3 lỗ.

 

Sáo là một loại nhạc cụ thuộc bộ hơi (nhạc cụ gió, nhạc cụ khí), tiếng sáo cũng giống như tiếng huýt sáo, tiếng chim sáo vậy, nó véo von. Thế nhưng cũng có những cây sáo đặt biệt có âm khàn, như sáo mèo (bawu), sáo bầu (hulusi). Sáo mèo và sáo bầu có màu âm đậm chất dân tộc, âm hưởng của núi rừng. Một số cây sáo được làm bằng lòng ống to, âm trầm và miệng thổi dọc được gọi là động tiêu. Động tiêu hay gọi ngắn gọn là tiêu có âm sắc trầm ấm và ngọt ngào hơn sáo, thường được sử dụng để thể hiện sự trầm lắng, cô đơn. Ngoài ra còn có những loại sáo khác như sáo quạt, ocarina, …

Như vậy sáo, tiêu sáo, sáo trúc là những tên gọi mà chúng ta hay nói nôm na về sáo nói chung.

Cấu tạo chung và cơ bản của tiêu sáo:

Tiêu sáo được cấu tạo gồm 3 bộ phận chính:

  1. Lỗ thổi (trong động tiêu và sáo ngang, huyên) – miệng thổi (trong sáo mèo, sáo bầu, sáo dọc, recorder và ocarina)
  2. Hộp cộng hưởng: hộp cộng hưởng thường được cấu tạo là 1 ống trụ rỗng có các lỗ thoát hơi, các lỗ được đục và sắp xếp ở vị trí khác nhau để tạo ra các cao độ nốt nhạc khác nhau.
  3. Phụ kiện, trang trí: Đó là khớp nối (ở tiêu sáo Tàu), 2 đầu bọc, dây quấn, …

Dựa vào đặc điểm của lỗ thổi, miệng thổi, hộp cổng hưởng, âm sắc đặc trưng mà người ta có thể phân loại tiêu sáo thành các loại sau:

Các loại sáo thường được biết đến và sử dụng tại Việt Nam

Một số loại sáo được nhập về từ các nước khác, đặc biệt là Trung Quốc

  • Sáo ngang

    là loại sáo thổi ngang.

    • Sáo ngang Việt Nam: được làm từ trúc, nứa, gỗ, nhựa, kim loại, … nhưng loại sáo phổ biến và đặc trưng là sáo trúc – sáo nứa
    • Sáo ngang có màng rung : là loại sáo có thêm 1 lỗ để dán màng rung ở giữa lỗ thổi và lỗ nốt si. Mạng rung tạo ra âm rung, đây là điểm đặc biệt của loại sáo này. Sáo có màng rung chủ yếu là sáo ngang Trung Quốc, thường được gọi là dizi. Nhưng hiện nay, sáo ngang Việt mình cũng được nhiều người khoét thêm 1 lỗ phụ như vậy và gọi là dizi Việt, nhưng âm của dizi Việt vẫn không đúng chất của âm nhạc Trung Hoa được.
    • Flute: là loại sáo ngang có xuất xứ từ phương Tây và hiện nay nó là nhạc cụ được phổ biến toàn thế giới.
  • Động tiêu (thổi dọc nhưng đặt miệng như sáo ngang):

    • Tiêu hay động tiêu là một loại nhạc cụ thổi dọc trung âm của dân tộc Việt. Nó cũng thông dụng ở Đông Á (được thế giới biết đến như Xiao (tiêu) của người Trung Quốc). Nó thường có dạng ống trụ tròn như sáo trúc, nhưng khi sử dụng lại để theo phương dọc và thổi dọc theo thân ống. Tiêu thường to và dài hơn sáo, do đó âm thanh của nó trầm và mộc mạc hơn.
    •  Động tiêu có âm khá giống với sáo ngang loại siêu trầm, chủ yếu được làm tone trầm hơn sáo ngang 1 quảng 8 với ống tiêu to nên động tiêu có màu âm ấm áp, sâu lắng.
    • Shakuhachi: đây được xem là cây tiêu của người Nhật vì nó khá giống cây động tiêu, nhưng lỗ thổi được thiết kế đặc biệt hơn, cùng với cây tre Nhật cực dày và cứng, nó có một âm sắc rất đặc biệt, rất rền rí, não nề. Hệ bấm và thang âm trên cây shakuhachi cũng có sự khác biệt rõ rệt.
  • Recorder – sáo dọc:

    • Thổi dọc nhưng chỉ cần ngậm vào là thổi kêu. Loại sáo này thường được làm tone cao và có âm sắc không được mềm mại và ngọt ngào như sáo ngang
    • Recorder và sáo dọc Việt có miệng thổi giống nhau, nhưng miệng thổi của recorder thường được chế tạo tốt hơn cho việc tạo ra âm thanh do được thiết kế với công nghệ chính xác cao.
    • Recorder là loại sáo dọc thuộc bộ nhạc cụ gỗ, thịnh hành ở châu Âu. Đặc điểm là dễ thổi và không tốn nhiều hơi, dễ điều khiển luồng hơi hơn sáo ngang. Recorder có 4 loại là Sopranino, Soprano, Tenor và Bass.
  • Sáo Bầu – Sáo Mèo:

    sáo bầu và sáo mèo đều có âm thanh đặc biệt khác với sáo ngang, nó là âm kết hợp của tiếng rung của lam đồng (lưỡi gà) và hộp cộng hưởng hơi (thanh bấm lỗ)

    • Bawu (giản thể: 巴乌, phồn thể: 巴烏; bính âm: bāwū, Hán-Việt: ba ô) hay còn được gọi là sáo Mèo Trung Quốc, có nguồn gốc từ tỉnh Vân Nam, là một loại sáo dân tộc nhưng đã dần trở thành nhạc cụ tiêu chuẩn và phổ biến ở Trung Quốc, dùng trong những bản nhạc Hoa hiện đại hay truyền thống. Loại sáo này cũng được một số nhà soạn nhạc và biểu diễn phương Tây sử dụng.Bawu có cấu trúc đầu lỗ thổi gắn lưỡi gà bằng đồng, 7 hoặc 8 lỗ bấm. Lỗ để xác định âm của cây sáo không tính bằng lỗ cuối mà bằng lỗ bấm thứ 4 tính từ lỗ thổi xa nhất. Bawu thường được làm từ trúc hoặc bằng gỗ.Nếu kết hợp 2 thanh sáo có tông khác nhau sẽ tạo thành bawu kép (còn gọi là sáo Mèo kép), có thể thổi được nhiều quãng âm hơn.Ngoài ra còn có bawu dọc dựa theo nguyên lý của bawu thổi ngang, sáo Mèo và sáo bầu. Thay vì cái bầu ốp lên, người ta thường dùng ống to hơn một chút, cấu tạo vẫn giống sáo bawu, sáo Mèo và sáo bầu. Đầu thân bawu có gắn lam (lưỡi gà)đồng. Bawu dọc có 2 tone chính là C & D.
    • Sáo Mèo là loại nhạc cụ của người H’Mông miền Bắc Việt Nam và Trung Quốc. Đặc trưng của sáo Mèo là ở đầu lỗ thổi có gắn thêm lưỡi gà (còn gọi là lam) bằng đồng, và bên dưới cây sáo, gần lỗ thổi có thêm 1 lỗ bấm. Cách thổi của sáo Mèo khác với sáo thông thường. Sáo Mèo Việt Nam phân biệt thành 2 loại riêng là sáo Mèo nam/sáo Mèo nữ (sáo Mèo nam có đường kính ống sáo lớn hơn hẳn sáo Mèo nữ). Lam sáo Mèo cũng có nhiều dạng khác nhau, mỗi loại có ưu nhược điểm riêng.Sáo Mèo có âm sắc dân tộc vùng núi. Tuy nhiên, đây là loại sáo khó chế tạo và tuổi thọ không cao vì lưỡi gà dễ hư, khó sửa chữa hoặc thay thế.
    • Sáo bầu (giản thể: 葫芦丝, phồn thể: 葫蘆絲; bính âm: húlúsī, Hán-Việt: hồ lô ti, nghĩa là tơ hồ lô, ý chỉ âm thanh mượt mà như sợi tơ) hay còn được gọi là sáo bầu tơ, là một loại sáo của dân tộc thiểu số Trung Quốc với nguồn gốc lâu đời từ trước công nguyên, có hình dạng một quả bầu hồ lô với phần đầu dùng để thổi, phần đáy cắm liền với 3 cây sáo ngắn: một cây thổi chính và 2 cây dùng để bè, kèm theo đó 3 miếng lưỡi gà. Thân quả bầu đóng vai trò như hộp âm của cây sáo, bên ngoài có thể được vẽ, khắc trang trí hoa văn hoặc không.Ống sáo chính của sáo bầu có khoét 7 lỗ dùng để bấm. Hai ống phụ chỉ để tạo hoà âm.Sáo bầu có âm lượng tương đối nhỏ nhưng êm dịu.
  • Huyên và ocarina :

    2 loại này là tên gọi của 1 loại nhạc cụ mà ống cộng hưởng của nó là ống không thông, nó là 1 ống kín và được đục thêm các lỗ để điều chỉnh cao độ. Huyên có miệng thổi giống tiêu, còn ocarina có miệng thổi kiểu như recorder.

  • Sáo quạt:

    Sáo quạt là một trong những nhạc cụ cổ xưa nhất của nhạc cụ bộ hơi, bắt nguồn từ châu Âu cổ đại. Sáo quạt có hình dạng như cái quạt, gồm nhiều ống ghép lại với nhau. Có thể ghép cong hoặc thẳng. Sáo quạt dạng thẳng còn có tên gọi là siku.

  • Ngoài ra mỗi loại tiêu sáo đều có thể chế tạo thành nhiều tone, nhiều giọng khác nhau, cùng với nhiều đặc điểm của phụ kiện , cách trang trí và nhiều yếu tố khác. Vậy nên tiêu sáo được chia làm nhiều loại. Một người muốn học chơi tiêu sáo thường bắt đầu từ cây sáo ngang.
  • Ngoài ra, người ta cũng có thể phân loại tiêu sáo theo nguồn gốc thành Tiêu sáo Tàu và tiêu sáo Việt, mỗi loại tiêu sáo sẽ đặc trưng cho nên âm nhạc truyền thống của mỗi dân tộc khác nhau

Tìm hiểu thêm về các loại sáo, cách phân biệt, cách chơi, cách sử dụng, cấu tạo, …

Xem thêm bài viết:

Sáo trúc – các loại sáo, tiêu Đây là bài viết được xem là cẩm nang về sáo trúc, tất cả mọi thứ liên quan đến các loại tiêu sáo.

Shop sáo trúc Lãng Tử: chuyên sáo ngang trúc nứa, sáo bầu, sáo mèo, tiêu bát khổng, tiêu trúc tím, các loại sáo Tàu được nhập khẩu trực tiếp từ Trung Quốc. Các bạn có nhu cầu có thể ghé thăm Shop sáo trúc uy tín chất lượng
ban sao truc
Shop bán sáo trúc giá rẻ - giao hàng toàn quốc
mua sao truc
Click để vào xem và mua sáo trúc, tiêu, ...
Lãng Tử Sáo

Bình luận

Bình luận